#01. Jaką objętość wody magazynują mokradła?

Mokradła magazynują znacznie więcej wody niż znajduje się we wszystkich naszych jeziorach. Szacuje się, że w torfowiskach zmagazynowanych jest ok. 35 miliardów m3 wody. Torfowiska można więc nazwać naturalną „gąbką”, która chłonie nadmiar wody, zapobiega powodziom i rozprowadza ją w okresie suszy.

#02. Jakie rozmiary osiąga erozja gleb w Polsce?

1/3 Polski jest zagrożona erozją wodną powierzchniową i wietrzną a w wielu powiatach występuje pierwszy stopień pilności ochrony przeciwerozyjnej. Największe zagrożenie erozją wodną w Polsce dotyczy Małopolski oraz Podkarpacia. Sytuacja nie jest dobra również w województwie śląskim, świętokrzyskim, lubelskim i dolnośląskim.

#03. Jaką rolę pełnią lasy górskie?

Lasy górskie rosną powyżej wysokości 500 m n.p.m. Taka lokalizacja oznacza, że składają się z drzew, które nie występują na niżej położonych obszarach. Drzewa przystosowały się do chłodnego klimatu, ulew i intensywnego nasłonecznienia. Na poziomie lokalnym chronią okolicę przed zagrożeniami naturalnymi, takimi jak: lawiny, osunięcia ziemi i osuwiska, powodzie czy właśnie susze. Ponadto tworzą unikatowe ekosystemy i są domem bardzo wielu zależnych od nich gatunków roślin i zwierząt.

#04. Skoro sosny dobrze znoszą suszę to czy powinniśmy sadzić ich więcej?

Na pewno nie. Sosna najlepiej czuje się w klimacie zimnym lub umiarkowano-zimnym. Obecnie jesteśmy świadkami zmian globalnych, z którymi wiąże się także wzrost średniej temperatury. Sosna, będąca rośliną wrażliwą na wysokie temperatury, nie jest więc dobrym wyborem.

#05. Jakie są przyczyny erozji gleby?

Erozja gleby to naturalny proces, który wpływa na wszystkie formy terenu i odbywa się powoli. Stanowi następstwo działania sił takich jak woda czy wiatr, należy jednak pamiętać, że działalność człowieka może ją znacznie przyspieszać i pogłębiać. Proces erozji obejmuje odrywanie, przemieszczanie i osadzanie się gleby. Na jego skutek dochodzi do zmniejszania produktywności gruntów ornych i przyczyniania się do zanieczyszczenia sąsiednich cieków wodnych, terenów podmokłych i jezior.

#06. Czy to jakie rośliny sadzimy, wpływa na to, jak gleba zatrzymuje wodę i na jej strukturę?

Tak, tereny niepokryte roślinnością, które dodatkowo są górzyste, najsłabiej zatrzymują wodę. Brak roślinności jest często wynikiem destrukcyjnej działalności człowieka, polegającej między innymi na nadmiernym wyrębie lasów czy nieprawidłowym prowadzeniu gospodarki rolnej. Im bardziej bogaty w gatunki i „zarośnięty” teren, tym więcej wody zmagazynuje. Ponadto roślinność, dając cień i uwalniając wodę z liści w procesie parowania, lokalnie podnosi poziom wilgotności powietrza i obniża temperaturę.

#07. Jak można zatrzymać wodę w glebie?

Zatrzymanie wody w glebie jest możliwe dzięki naturalnym „gąbkom”. Mokradła, torfowiska, lasy i kwietne łąki zbierają i magazynują wodę, a jednocześnie przeciwdziałają powstawaniu suszy oraz powodzi. Powinniśmy zaprzestać wycinki starych lasów, na wsiach i w miastach sadzić nowe drzewa, odtwarzać i dbać o mokradła, torfowiska oraz naturalne koryta rzek.

#08. Jak można chronić glebę przed suszą?

Aby chronić glebę przed suszą możemy ściółkować rosnące w niej rośliny – to bardzo pomaga w utrzymaniu wilgoci w glebie. Naszymi sprzymierzeńcami są również dżdżownice, które spulchniają glebę. Warto też sadzić rośliny okrywowe, odporne na suszę.

#09. Jak brak wody w ekosystemie wpływa na glebę?

Woda znajdująca się w glebie, transportuje do rośliny wszystkie składniki odżywcze. Woda jest przez glebę magazynowana i pobierana przez rośliny, gdy tego potrzebują. Brak zmagazynowanej w glebie wody może powodować jej erozję i wypłukiwanie składników odżywczych. Susza sprawia, że brak wody w glebie uniemożliwia jej pobieranie przez rośliny uprawne.

#10. Jak w obecnych czasach rolnicy mogą bronić się przed suszą nie szkodząc przyrodzie?

Odpowiedzialne rolnictwo powinno być nastawione na międzyplony i płodozmiany, wprowadzenie uprawy bezorkowej, tworzenie miedz i ochronę zadrzewień śródpolnych i, jeśli to konieczne ich nasadzanie, przy wykorzystaniu rodzimych gatunków drzew i krzewów. Jednocześnie powinni tworzyć zadarnione strefy buforowe wzdłuż rowów, strumieni czy innych cieków, aby ograniczyć spływ związków azotu i fosforu zawartych w nawozach z pól do wód powierzchniowych. Dla właścicieli gruntów powinny zostać wprowadzone instrumenty dopłat za wspieranie naturalnej retencji na ich terenach (np. oczka śródpolne, stawy bobrowe), tzw. opłaty retencyjne.

#11. Czy sami możemy przeciwdziałać suszy?

Tak. Mamy realny wpływ na to, czy zjawisko suszy będzie się pogłębiać. W pierwszej kolejności musimy zmienić swoje myślenie o wodzie. Woda stanowi cenny surowiec, z którym powinniśmy obchodzić się oszczędnie. Każdy z nas może odpowiedzialnie gospodarować zasobami wodnymi w gospodarstwie domowym. Konieczne są również działania systemowe na skalę krajową i globalną. Zamiast odprowadzać ją rowami melioracyjnymi do uregulowanych rzek i dalej do morza, powinniśmy zrobić wszystko, żeby zatrzymać ją w dorzeczach i wspomagać naturalną retencję krajobrazową.

#12. Czy nasze decyzje zakupowe mogą wpływać na pogłębianie się zjawiska suszy w przyrodzie?

Produkty konsumenckie odpowiadają nawet za jedną trzecią śladu wodnego większości ludzi. Zmniejszając ilość kupowanych produktów – od odzieży przez elektronikę po artykuły gospodarstwa domowego – możesz radykalnie zmniejszyć swój ślad wodny. Ograniczanie w spożycia mięsa to również dobry sposób na oszczędzanie wody, ponieważ duże jej ilości są wykorzystywane w hodowlach przemysłowych.

#13. Jak powinniśmy pielęgnować i zagospodarowywać zielone przestrzenie wokół nas (ogrody, trawniki na osiedlach, balkony, działki czy zieleń miejską), by przeciwdziałać suszy?

Warto podzielić ogród na strefy – wydzielić strefę na łąkę kwietną czy niekoszony trawnik. W ten sposób nie będziemy jedynie przeciwdziałać suszy, ale stworzymy też raj dla zagrożonych wyginięciem owadzich zapylaczy roślin takich jak: dzikie pszczoły, trzmiele, ćmy czy motyle. Dzięki ich obecności inne rośliny w ogrodzie będą częściej oraz lepiej kwitnąć i owocować. Łąki kwietne pomagają w sposób naturalny gromadzić i oszczędzać wodę w ogrodzie, ponieważ zatrzymują wilgoć dłużej niż trawa.

#14. W jaki sposób gospodarka może regulować zarządzanie zasobami wodnymi w kraju?

Zarządzaniem zasobami wodnymi zajmuje się tzw. gospodarka wodna. Jest to dział zajmujący się kształtowaniem zasobów śródlądowych wód powierzchniowych i podziemnych, jak również ich ochroną przed wyczerpaniem i zanieczyszczeniem.

W Polsce obowiązuje ustawa o Prawie Wodnym– to ona reguluje zarządzanie zasobami wodnymi w kraju. Zgodnie z tą ustawą zarządzanie zasobami wodnymi służy zaspokajaniu potrzeb ludności i gospodarki oraz ochronie wód i środowiska związanego z tymi zasobami, w szczególności w zakresie: zapewnienia odpowiedniej ilości i jakości wody dla ludności, ochrony przed powodzią oraz suszą, ochrony zasobów wodnych przed zanieczyszczeniem oraz niewłaściwą lub nadmierną eksploatacją, utrzymywania lub poprawy stanu ekosystemów wodnych i zależnych od wód, zapewnienia wody na potrzeby rolnictwa oraz przemysłu, tworzenia warunków dla energetycznego, transportowego oraz rybackiego wykorzystania wód, zaspokojenia potrzeb związanych z turystyką, sportem oraz rekreacją.

#15. Jak możemy przeciwdziałać suszom na poziomie krajowym?

W pierwszej kolejności na poziomie jednostki – każdy z nas powinien zmienić swoje myślenie o wodzie. Rozsądnie gospodarować nią w domu, nie marnować wody pitnej w ogrodzie a także przekazywać tę wiedzę innym w swoim otoczeniu. W kwestii zmian systemowych powinniśmy zaprzestać regulacji rzek i osuszania mokradeł, przy jednoczesnym renaturyzowaniu już wyregulowanych rzek i zdegradowanych wcześniej mokradeł. Zamiast odprowadzać wodę rowami melioracyjnymi, należy zrobić wszystko, żeby zatrzymać ją w dorzeczach, co wspomoże podnoszenie się zwierciadła wód podziemnych. Kluczowe działania adaptacyjne do zmian klimatu powinny obejmować: retencję opadu jak najbliżej miejsca, w którym spada, zatrzymanie wody w każdej dostępnej formie oraz wykorzystanie zgromadzonej wody do podlewania.

#16. Do czego możemy ponownie wykorzystać wodę, którą myjemy owoce i warzywa?

Wodę, którą myjemy owoce i warzywa możemy wykorzystać ponownie do podlewania kwiatów na tarasie czy roślin doniczkowych. Do tego celu można też wykorzystywać wodę po gotowaniu ziemniaków, makaronu czy jajek (o ile jej wcześniej nie posoliliśmy).

#17. Czy w czasie suszy można kosić trawniki?

W czasie suszy warto zmniejszyć częstotliwość koszenia trawnika oraz zwiększyć jego wysokość. Zielony trawnik nie jest podstawową potrzebą, którą musimy zaspokoić w swoim codziennym życiu. Tym bardziej, że trawy są roślinami bardzo szybko odradzającymi się. Jeśli już chcemy cieszyć się jak najdłużej zieloną murawą, powinniśmy pomyśleć o gromadzeniu wody deszczowej oraz wykorzystywaniu do tego celu tzw. szarej wody (lub inaczej szarych ścieków).

#18. Jaki wpływ na obieg wody w przyrodzie ma koszenie trawników?

Nieskoszony trawnik zatrzymuje wilgoć i zapobiega erozji ziemi. Jeśli już kosisz trawę, nie zbieraj z niej ścinek. Pozostaw je na ziemi. Będą działać jak ściółka i spowalnią parowanie wody z powierzchni gleby.

#19. Jakie konsekwencje ma susza dla zasobności naszych portfeli?

Brak wody poważnie wpływa na rolnictwo. Przez zmianę klimatu wegetacja roślin została zaburzona – ciepłe i bezśnieżne zimy sprawiają, że rośliny muszą mierzyć się z brakiem odpowiedniej ilości wody już na początku sezonu wegetacyjnego, co w rezultacie przyczynia się to do wzrostu cen poszczególnych produktów.

#20. Jak ważna jest edukacja młodego pokolenia, naszych dzieci na temat środowiska?

Edukacja nie powinna ograniczać się jedynie do młodego pokolenia i dzieci. Upowszechnienie wiedzy na temat środowiska powinno dotyczyć wszystkich bez względu na wiek. Wiedza na temat zjawiska suszy i jej konsekwencji, uwrażliwienie na ograniczone zasoby wody w kraju, zachęcenie do podjęcia działań na rzecz ochrony i racjonalnego gospodarowania zasobami wody głównie na poziomie jednostki i społeczności lokalnej, powinny wspierać działania systemowe (na poziomie krajowym) przeciwdziałające konsekwencjom zmian klimatu.

#21. Po jakie produkty sięgać, by nasze wybory wspierały przeciwdziałanie skutkom zmian klimatu?

Chcąc wspierać przeciwdziałanie skutkom zmian klimatu, warto sięgać po produkty o niskim śladzie wodnym oraz po produkty lokalne i sezonowe. Warto również ograniczyć spożycie mięsa, zastępując je co jakiś czas daniami roślinnymi. Wpłynie to pozytywnie nie tylko na przeciwdziałanie skutkom zmian klimatu, ale również na naszą dietę oraz odporność organizmu.

#22. Czy każdy może i powinien zbierać deszczówkę, nawet na balkonie?

Oczywiście. Już niewielka jej ilość, pozwala zaoszczędzić wodę pitną. Deszczówka może pokryć nawet 50% zużycia wody w gospodarstwie domowym.

#23. W jaki sposób możemy gromadzić i użytkować deszczówkę?

Deszczówka to cenny zasób, tymczasem w zabetonowanych miastach aż do 90% spadającej w czasie deszczu wody spływa kanalizacją burzową do rzek. Deszczówkę możemy gromadzić bez względu na miejsce zamieszkania, w dużych zbiornikach (na które często istnieje możliwość uzyskania dofinansowania), lub nawet w wiadrach czy pustych doniczkach na balkonie. Uda się to zarówno na wsi, jak i w mieście, w domu z ogrodem a także w bloku z balkonem. Deszczówka posłuży nam do podlewania przydomowych ogródków lub do mycia – samochodu, schodów czy chodnika.

#24. Jak dbać o przydomową zieleń w czasie suszy?

W czasie suszy zielony trawnik nie jest podstawową potrzebą. Chyba, że będziemy podlewać go wodą z naszego zbiornika na deszczówkę. Rozwiązaniem na okres suszy jest też rzadsze koszenie trawników lub zastosowanie innego rodzaju roślinności, bardziej odpornej na niedobory wody.

#25. Jaki wpływ ma regulacja rzek na występowanie suszy na danym obszarze?

Ingerencja w bieg rzek ma istotny wpływ na częstsze występowanie suszy na danym obszarze. Wszelkie regulacje, prace utrzymaniowe, budowanie tam i stawianie barier hydrotechnicznych przyspieszają odpływ wody. Rzeki naturalne zatrzymują wodę i pozwalają jej wsiąknąć w głąb gleby. Wodę powinno się retencjonować „w krajobrazie”, czyli tam, gdzie spadnie, zwłaszcza poprzez odtwarzanie osuszonych przez nas wcześniej mokradeł i renaturyzację zniszczonych rzek.

#26. Jaką rolę pełnią rzeki w przeciwdziałaniu suszy?

Rzeki w naturalny sposób przeciwdziałają powstawaniu susz – tworzą bardziej wilgotny mikroklimat, który łagodzi skutki braku opadów. Są doskonałym magazynem wody, a im bardziej dzika i meandrująca rzeka, tym więcej tej wody zbiera. Poza tym zaopatrują ludzi w świeżą wodę, umożliwiają produkcję żywności, jak również pełnią ważne funkcje rekreacyjne i kulturowe. 

#27. Jaką rolę odgrywa roślinność nadrzeczna w walce z suszą?

Obszary nadbrzeżne dostarczają pożywienia, schronienia i wody dla dużej ilości zwierząt (zapewniając tym samym ich różnorodność) oraz służą jako trasy migracji i przystanki między siedliskami dla różnorodnych gatunków dzikich zwierząt. Drzewa i trawy na obszarach nadbrzeżnych stabilizują brzegi strumieni i zmniejszają prędkość wód powodziowych, co skutkuje zmniejszeniem szczytowych poziomów powodziowych w dole rzeki. Ponadto, roślinność przybrzeżna magazynuje wodę, obniża lokalnie temperaturę i podwyższa wilgotność powietrza, co staje się kluczowe w okresach suszy.

#28. W jakim stanie są dziś polskie rzeki?

Polskie rzeki tworzą sieć o długości ok. 150 000 kilometrów. Tylko 20% tego systemu pozostało w kształcie nienaruszonym lub zbliżonym do naturalnego. Natomiast 80% zostało poddane licznym regulacjom i pracom utrzymaniowym. Na wielu odcinkach stworzono również przegrody, które niszczą nasze ekosystemy i pogłębiają problem suszy. W Polsce mamy ponad 16,5 tysięcy przegród poprzecznych na rzekach i jest to liczba jedynie szacunkowa, ponieważ wciąż większość z nich nie została inwentaryzowana i opisana. Jednak nadal, polskie rzeki pozostają unikatowymi i jednymi z najdzikszych w Europie.

#29. Jak możemy walczyć ze zmianami klimatu, by przeciwdziałać skutkom suszy?

W walce z suszą najważniejsze jest jak najszybsze zminimalizowanie skutków katastrofy klimatycznej i osiągnięcie neutralności klimatycznej do połowy wieku. Neutralność klimatyczna oznacza zdolność do pochłaniania tej samej ilości gazów cieplarnianych, która została wyemitowana. Dla większości krajów oznacza to szereg wyzwań – m.in. odejście od węgla, który w Polsce odpowiada za 74% produkowanej energii. Ponadto, jako kraj musimy zmienić swoje podejście do rodzimej gospodarki wodnej: przestawić ją na przechwytywanie wody tam, gdzie spadnie (retencja krajobrazowa), zamiast przyspieszać jej spływ do Bałtyku poprzez szkodliwe prace regulacyjne na rzekach i osuszanie mokradeł.

Walka ze zmianami klimatu to także działania indywidualne – zmniejszenie konsumpcji, tryb życia zero waste i water waste, sadzenie łąk kwietnych zamiast trawników oraz zbieranie deszczówki

#30. Jakie są najbardziej dotkliwe konsekwencje suszy dla przyrody?

Długotrwała susza ogranicza dostępność wody niezbędnej do utrzymania życia – rośliny muszą zmierzyć się z jej niedoborem już na początku sezonu wegetacyjnego.  Problemy wegetacyjne mają wpływ zarówno na dzikie gatunki zwierząt (m.in. utrudnione pozyskanie pożywienia lub znalezienie schronienia), zwierzęta domowe, uprawy rolne oraz ludzi. Spadek populacji roślin prowadzi do drastycznych zmian w ekosystemach, takich jak wzrost temperatury i spadek wilgotności powietrza, wyjałowienie gleby, wysychanie cieków i zbiorników wodnych. Zmniejszenie pokrywy roślinnej, które towarzyszy pustynnieniu, prowadzi do przyspieszonej erozji gleby przez wiatr i wodę.

#31. Czy groźba wyschnięcia rzek jest realna?

Małe rzeki, na skutek suszy i intensywnie prowadzonych prac regulacyjnych zaczynają wysychać i w niedalekiej przyszłości mogą stać się tzw. rzekami okresowymi, czyli tylko przez określony czas będą nieść wodę, pozostałą część roku pozostając wyschnięte. Na dziś mało prawdopodobne jest, aby wielkie rzeki takie jak Wisła czy Odra całkiem przestały płynąć. Jeśli jednak nie podejmiemy natychmiastowych sprawdzonych działań, ich poziom może się drastycznie obniżyć, co spowoduje, że wykorzystanie ich wód będzie bardzo ograniczone lub niemożliwe. W związku z tym może nam zabraknąć wody np. do chłodzenia systemów w elektrowniach.

Groźba ta jest realna, a my musimy pozostać czujni. Historia pokazuje, że nawet największe wodne ekosystemy mogą wyschnąć. Takim przykładem jest Jezioro Aralskie, które jeszcze ok. 80 lat temu było w pierwszej piątce największych jezior na świecie. W latach 60. stworzono sieć kanałów odwadniających rzeki Syr Darię i Amu Darię, aby wykorzystywać tę wodę do produkcji bawełny i ryżu. Obecnie Jezioro Aralskie zmniejszyło się o ok. 80%, tworząc pustynię.

#32. Czy może nam zabraknąć wody w kranach?

Zgodnie z komunikatem Wód Polskich z 11 lutego br. ujęcia wód powierzchniowych zaopatrują 29% ludności. Wody w kranach może zabraknąć z powodu suszy tylko w przypadku wodociągów o płytkich ujęciach wody. Może się do tego przyczynić wykorzystywanie wody pitnej do podlewania trawników, powodując spadki ciśnienia utrudniające normalne korzystanie z wody do codziennych prac domowych.

#33. Czy fakt, że Polska ma mało zasobów wodnych może wynikać z tego, że nie zbieramy wody?

Ilość zasobów wodnych Polski to efekt procesów oraz przeobrażeń fizycznych i chemicznych występujących na powierzchni Ziemi przez miliony lat. Nasz kraj powstał na obszarze ubogim w wodę, jednym z uboższych w Europie (mniej wody przypadającej na 1 mieszkańca mają od nas tylko Czechy, Dania, Cypr i Malta), dlatego tym bardziej nie możemy pozwolić sobie na marnowanie wody. Obecnie nadal „łapiemy” jej za mało i pozwalamy uciekać – regulujemy rzeki przyspieszając spływ wody, osuszamy mokradła, czyli naturalne gąbki chłonące wodę, a przemysł ciągle odpowiada za 70% zużycia wody w naszym kraju.

#34. Skąd czerpiemy w Polsce wodę słodką?

Na terenie całej Polski woda pitna może być czerpana ze studni lub innych ujęć. Większość obszarów zurbanizowanych dysponuje systemem wodociągowym.

#35. Które obszary Polski są najbardziej zagrożone suszą?

Najbardziej zagrożone suszą są obszary Polski Centralnej, na których jednocześnie prowadzi się najbardziej intensywne odwadniające prace melioracyjne. Należy podkreślić, że w zeszłym roku skutki suszy odczuło 15 z 16 polskich województw.

#36. Jaki wpływ na suszę ma gospodarowanie wodą przez człowieka?

Sposób gospodarowania wodą przez człowieka ma niebagatelny wpływ na suszę. Przede wszystkim zapominamy o tym, że to naturalne rzeki i ich doliny przeciwdziałają powstawaniu suszy a mokradła są obszarami, zapewniającymi naturalną retencję. Tymczasem osuszamy mokradła, regulujemy rzeki, prostujemy ich brzegi, prowadzimy szkodliwe prace utrzymaniowe, takie jak pogłębianie koryt czy odmulanie. Działania te przyspieszają odpływ wody. Nasz sposób gospodarowania przestrzenią również przyczynia się do częstszego występowania suszy. Betonujemy coraz więcej zielonych przestrzeni, używamy nieprzepuszczających materiałów, z których woda paruje zamiast wsiąkać w glebę, wykaszamy roślinność, a wreszcie wycinamy drzewa.

#37. Czy ingerując w przyrodę sami wywołujemy efekt suszy?

Tak. Przede wszystkim powinniśmy przestać ingerować w przyrodę, odejść od planów regulacji rzek, budowania tam i barier hydrotechnicznych, szkodliwych prac utrzymaniowych, które przyspieszają odpływ wody, zamiast zatrzymywać ją na lokalnych terenach. Wodę powinno się retencjonować tam gdzie spada, czyli „w krajobrazie”, zwłaszcza poprzez odtwarzanie osuszonych przez nas wcześniej mokradeł i renaturyzację zniszczonych rzek.

#38. Czy susza ma wpływ na klimat, czy klimat ma wpływ na suszę?

W wyniku zmian klimatu zdarzenia takie jak okresy suszy są coraz częstsze i coraz bardziej intensywne. Ostatnia dekada była najcieplejszą w historii prowadzenia pomiarów. W Polsce nie jest inaczej. Tylko w ciągu ostatnich 70 lat średnia temperatura w naszym kraju wzrosła o 1,7°C. To efekt nasilonego efektu cieplarnianego, do którego doprowadziły wzrastające emisje CO2 i innych gazów cieplarnianych z gospodarki nastawionej na nieustanny rozwój.

#39. Czy susza będzie coraz częściej występować w naszym kraju?

Tak. Już teraz susza stała się powszechnym problemem i najprawdopodobniej będziemy się z nią zmagać coraz częściej. Oprócz zmian klimatycznych mają na to wpływ również czynniki systemowe takie jak – zła gospodarka wodna, niewłaściwa regulacja rzek, nadmierne tworzenie tam i barier, betonowanie naturalnych przestrzeni, osuszanie terenów podmokłych, intensywne koszenie w miastach i wycinanie drzew. Szansą na zminimalizowanie skutków katastrofy klimatycznej jest osiągnięcie neutralności klimatycznej najpóźniej do połowy wieku. Dla Polski oznacza to szereg wyzwań, ale jest to jedyna szansa na ograniczenie negatywnych skutków suszy.

#40. Czy susza, której dziś doświadczamy, jest efektem zmian klimatycznych?

Tak, zmiany klimatu z pewnością mają duży wpływ na to, że coraz częściej borykamy się z dotkliwymi skutkami suszy. Jest to efekt występowania na Ziemi wyższych temperatur oraz bezśnieżnych zim, które nie pozwalają na regenerację zasobów wodnych. Coraz częściej jesteśmy świadkami skrajnych zjawisk pogodowych – niszczących uprawy, zalewających miasta, prowadzących do procesu stepowienia czy niszczących cenne ekosystemy. Sytuację pogarsza źle prowadzone gospodarowanie wodą: regulacja rzek, budowa tam i barier hydrotechnicznych, osuszanie bagien i mokradeł, betonowanie zielonych przestrzeni, używanie nieprzepuszczających materiałów, jak również wykaszanie roślinności i wycinanie drzew.

#41. Jakie konsekwencje suszy już dzisiaj nas dotykają, a jakie będą odczuwalne za jakiś czas?

Susza w naszym regionie będzie występować coraz częściej, a my coraz bardziej będziemy odczuwać jej skutki. Ich skala będzie zależna od tego, jak długo susza będzie trwać i czy w jej trakcie wystąpią chociaż przejściowe opady. Już teraz obserwujemy wzrost cen owoców i warzyw, za chwilę mogą się pojawić kłopoty z dostępem do części z nich, a my zostaniemy zmuszeni do rozpoczęcia upraw nowych gatunków. Realną groźbą pozostają również problemy z dostawami prądu, ale przede wszystkim – stopniowe pustynnienie Polski.

#42. Czy grozi nam ostatnie stadium suszy – susza hydrogeologiczna?

Susza hydrogeologiczna występuje, gdy rezerwy wody dostępne we wszelkich naturalnych zbiornikach wodnych spadną poniżej lokalnie przyjętego progu. Ten ostatni etap rozwoju suszy przejawia się wyraźnym obniżeniem poziomu wód podziemnych w stosunku do średniego stanu i wysychaniem studni. Susza hydrogeologiczna wymaga wprowadzenia radykalnego ograniczenia korzystania z wody. Nie da się wykluczyć, że w przyszłości będą występować okresy suszy hydrogeologicznej.

#43. Jakie wyróżnia się etapy suszy?

Wyróżnia się cztery etapy suszy. Początkowo występuje susza atmosferyczna charakteryzująca się brakiem opadów przez 20 dni, wysoką temperaturą i niską wilgotnością powietrza. Jej przyczyną jest wyżowa cyrkulacja atmosferyczna, powodująca napływ ciepłych i suchych mas powietrza. Potem pojawia się susza glebowa, która oznacza niedobór wody dostępnej dla roślin. Trzeci etap to susza hydrologiczna oznaczająca zmniejszenie zasobów wodnych wód powierzchniowych i podziemnych. Susza hydrogeologiczna jest następstwem przedłużającej się suszy hydrologicznej. W tym okresie zwierciadło wód gruntowych obniża się w stopniu uniemożliwiającym korzystanie ze studni kopanych.

Jednym z koniecznych działań w walce z suszą jest powszechne ograniczenie korzystania z wód, tak, by zasobów wodnych wystarczyło zarówno dla obecnych, jak i przyszłych pokoleń.

#44. Jakie czynniki sprawiają, że możemy mówić dziś o realnym zagrożeniu suszą?

Łagodne, bezśnieżne zimy, fale upałów latem, pożary lasów i długotrwałe susze stają się nową rzeczywistością. Rok 2019 był najcieplejszym rokiem w historii pomiarów. Susza ma wpływ na różne obszary naszego życia. Powoduje wzrost cen pieczywa, owoców, warzyw, ale też przerwy w dostawie wody i prądu.

#45. Przywykliśmy do tego, że Polskę nękały powodzie, tymczasem dzisiaj obawiamy się suszy. Dlaczego tak się dzieje?

Susza przestaje być domeną najcieplejszych miesięcy. Powolne topnienie śniegu w dotychczasowym klimacie Polski było najważniejszym wiosennym źródłem zasilania gleb w wodę. Utrzymujący się na powierzchni śnieg topniał powoli, zasilając wody gruntowe i rzeki, a procesowi temu towarzyszyły naturalne wezbrania roztopowe. Rosnące średnie wartości temperatury w miesiącach zimowych powodują, że zimy są coraz cieplejsze a opady śniegu niemal nie występują. Śnieg został zastąpiony deszczem zbyt szybko spływającym rzekami do morza, który nie niweluje przyczyn suszy, ponieważ za słabo i zbyt krótko nawadnia ziemię.

#46. Skąd przewidywania naukowców, że grozi nam „najpotężniejsza od dziesięcioleci” susza?

Rok 2018 okazał się najcieplejszym w całej historii polskich pomiarów. W 2019 roku ten rekord znowu został pobity. Potrojenie liczby upalnych dni w Polsce jest wynikiem coraz cieplejszych zim oraz bardzo upalnych miesięcy letnich. Za sprawą wzrostu temperatur woda paruje coraz szybciej i nawet zbliżone średnioroczne sumy opadów nie są w stanie zniwelować występującego deficytu. Wysychają rzeki, jeziora, mokradła i rozlewiska. Wydłużają się okresy bez opadów, a pojawiający się latem deszcz przybiera postać gwałtownych opadów nawalnych, w czasie których gleba nie nadąża z wchłanianiem wody. To mżawki i lekkie deszcze są dla nas najkorzystniejsze. Umożliwiają zmagazynowanie wody i odprowadzenie jej do głębszych warstw wodonośnych. Często przy nawalnych opadach – aż 100% wody opadowej wyparowuje lub spływa do morza, nie zasilając horyzontów wodonośnych. W efekcie gwałtowne zjawiska atmosferyczne, mimo utrzymującej się suszy, wywołują podtopienia i powodzie.

#47. Dlaczego susza to realny problem współczesnego świata?

Susze stają się naszą nową rzeczywistością. Stepowienie kraju, przyspieszona erozja gleb, spadek poziomu wód gruntowych, wysychanie ujęć wody czy znikanie istniejących strumieni, rzek, mokradeł, stawów i jezior – to realne problemy. Na ich skalę mają wpływ zmiany klimatyczne, ingerencja człowieka w naturalny bieg rzek oraz nadmierna eksploatacja zasobów wody. Oczywiście w przeszłości mieliśmy już do czynienia z suszą, ale teraz zdarzają się one znacznie częściej. W latach 1951-1981 odnotowano w Polsce zaledwie 6 susz (jedną średnio co 5 lat), w latach 1982–2011 aż 18 (występowały średnio co 2 lata), a od 2013 – susza dotyka nas każdego roku. W 2020 roku po raz pierwszy doświadczyliśmy suszy już wiosną.

#48. Czym jest susza i dlaczego występuje?

Susza oznacza dostępność wody poniżej średniej w określonych warunkach naturalnych. Jest zjawiskiem ciągłym o zasięgu regionalnym. Susza dotyczy wszystkich zjawisk związanych z mniejszą dostępnością wody dla danego regionu.

#49. Czy szanujemy wodę?

W ostatnich latach zużycie wody na świecie gwałtownie wzrosło. Głównym powodem zwiększonego zapotrzebowania na wodę jest wzrost liczby ludności. Dodatkową przyczyną jest wzrost zamożności. Rosnący popyt w rolnictwie, przemyśle oraz produkcji dóbr, prowadzi do szybszego zużycia wody. Zapasy wody są wspólne – wszyscy jesteśmy jej właścicielami i powinniśmy o nią dbać. Niestety nie każdy decyduje się na działania chroniące te zasoby. Wiele osób nie potrafi gospodarować wodą a kraje nie wprowadzają wystarczająco skutecznych rozwiązań, mogących zabezpieczyć nasze zasoby.

#50. Co to jest wirtualna woda?

Woda wirtualna to ilość wody, która jest potrzebna do wytworzenia danego produktu. Określenie woda wirtualna zostało wprowadzone przez Brytyjczyka Tony’ego Allana na początku lat 90. XX w. i oznacza ilość wody niezbędnej do produkcji lub usług. Woda wirtualna to w zasadzie cała woda „ukryta” za produktem – każdy spożywany przez nas produkt zawiera wirtualną wodę. Idea wirtualnej wody jest wynikiem prowadzonych pod koniec lat 80. prac izraelskiego badacza i ekonomisty Gideona Fishelsona. Badacz analizował problem eksportu towarów z obszarów intensywnej produkcji rolniczej, przy równoczesnym transporcie równoważnej ilości wody niezbędnej do ich wyprodukowania. Proces taki można nazwać transferem wirtualnej wody.

#51. Skąd biorą się rzeki?

Rzeki powstają na skutek tendencji wody do płynięcia z wyższych terenów w kierunku oceanów, czego bezpośrednią przyczyną jest siła grawitacji ziemskiej działająca na wodę. Początek rzeki może przybierać formę źródła lub obszaru źródliskowego, choć zdarza się, że rzeka powstaje z połączenia kilku mniejszych potoków lub wypływa z jeziora, bagna lub lodowca. Zasilana jest wodami z opadów atmosferycznych, a także przez wody podziemne.

#52. Skoro woda na naszej planecie krąży w obiegu zamkniętym, to dlaczego może jej zabraknąć?

Choć zasoby wodne Ziemi uznane są za stałe – nie są one rozłożone równomiernie. W ciągu roku wymianie ulega ok. 510 tys. km3 wody. Oznacza to, że na określonych obszarach zasoby wody mogą ulec wyczerpaniu.

#53. Czy istnieją organizmy, które radzą sobie bez wody?

Wszystkie żywe stworzenia potrzebują wody, aby przetrwać. Bez wody nie istniałoby życie, jakie znamy. Zwierzęta i rośliny używają wody. Regularne spożycie wody jest niezbędne do utrzymania homeostazy, czyli równowagi wszystkich parametrów życiowych. Woda bierze udział m.in. w procesie trawienia i usuwania produktów przemiany materii, a jej częste spożycie pozwala na zachowanie odpowiedniej gęstości krwi i ciśnienia.

#54. Dlaczego szukając życia na innych planetach, zawsze zaczynamy od poszukiwania wody? Co tak szczególnego jest w wodzie?

Woda odegrała kluczową rolę w powstaniu życia na Ziemi. Do prawidłowego funkcjonowania potrzebują jej wszystkie organizmy żywe. Wynika to z tego, że woda jest bardzo dobrym rozpuszczalnikiem łatwo transportującym składniki odżywcze w szerokim zakresie temperatur. Jej cząsteczki odgrywają również niezwykle istotną rolę w zapewnieniu prawidłowego zachowania białek budujących wszystkie żywe organizmy. Dla niektórych stworzeń jest także środowiskiem życia. To w niej organizmy rozmnażają się i zdobywają pożywienie. Bez wody Ziemia byłaby najprawdopodobniej „martwą” planetą.

#55. Skąd na Ziemi pojawiła się woda?

Nadal nie jesteśmy w stanie stwierdzić, jak woda znalazła się na Ziemi oraz dlaczego na naszej planecie jest jej więcej niż na innych. Istnieje teoria mówiąca o tym, że woda w stanie wolnym lub w związkach chemicznych była obecna na Ziemi już w trakcie formowania się planety. Ziemska woda oceaniczna jest podobna do tej, którą można znaleźć w asteroidach. To jeden z powodów, dla których uważa się, że większość ziemskich wód pochodzi z bombardowań asteroid w czasach wczesnego Układu Słonecznego.

#56. Dlaczego mówi się, że żyjemy na „niebieskiej planecie” i co to oznacza?

Termin „niebieska planeta” odnosi się do tego, jak wygląda kula ziemska widziana z kosmosu . Ponad 70% powierzchni kuli ziemskiej pokrywa woda – w kosmosie widać głównie wody mórz i oceanów.

#57. Czy tylko woda pitna jest cenna?

Woda to ważna substancja użytkowa, mająca wiele zastosowań. Trudno wyobrazić sobie nasze funkcjonowanie i działanie gospodarstw domowych bez wody. W rolnictwie służy do nawadniania pól. Znaczne ilości wody zużywane są przez zakłady przemysłowe. Woda przemysłowa jest wykorzystywana jako substancja magazynująca lub odbierająca ciepło, jako przekaźnik ciepła, reagent lub rozpuszczalnik. Woda jest także powszechnym i zwykle łatwo dostępnym środkiem gaśniczym. Para wodna powstająca podczas parowania utrudnia dostęp tlenu niezbędnego do utrzymania dalszego procesu palenia. Działanie wody w procesie gaszenia pożaru polega głównie na absorpcji ciepła z gaszonego materiału.

#58. Czym jest woda?

Woda to bezbarwna i bezwonna substancja występująca na całej Ziemi. Jako związek chemiczny o wzorze H2O, występuje w trzech stanach skupienia – najczęściej pod postacią cieczy. W stanie gazowym wodę określa się mianem pary wodnej, w stałym – lodem.